Vrijwillige Slavernij ?

Boekbespreking "Vertoog over de vrijwillige slavernij" van Etienne de la Boétie.

Wat zijn de pijlers van elke tirannie?

Hoe is het mogelijk, dat een machthebber of tiran langdurig in het zadel kan blijven? Is dit een wereldwijd of zelfs galactisch complot der machtigen,  of werken mensen er vrijwillig aan mee, of is het een beetje van de twee?  Étienne de La Boétie schreef, nauwelijks 18 jaar oud, een klassieke tekst bij uitstek over dit vraagstuk. Zijn antwoord is nog altijd geldig.

Veel mensen denken dat onderdanigheid wordt afgedwongen, maar   La Boétie wil in ieder geval in zijn 'Vertoog' laten zien dat ze geheel vrijwillig is.Iemand kan niet een volk onderwerpen, als dat volk zich niet aan hem heeft onderworpen.

Hoewel geweld het kenmerkende middel is van de macht, is dat niet voldoende om een staat te stichten. Het komt juist door de erkenning van dat geweld als noodzakelijk, dat er machtsmisdrijven worden gepleegd. De mens hoeft alleen maar niet meer onderdanig te willen zijn om vrijheid te verwerven. 'Wees vastberaden in het niet langer dienen, en jullie zijn vrij!'  La Boétie probeert te begrijpen waarom  mensen het verlangen verliezen om hun vrijheid te herwinnen.

Het Vertoog over de vrijwillige onderdanigheid werpt de vraag op over de rechtmatigheid van elk gezag over een volk. Het probeert de redenen te ontleden waarom mensen zich daaraan (dus het verband tussen overheersing en onderdanigheid) onderwerpen.  Zijn manuscript werd gepubliceerd in 1576.

Slecht bestuur en Onwetendheid

Het Vertoog plaatst de machtspositie van gezagdragers, die La Boétie 'meester' of 'tiran' noemt, in een ander daglicht. Hoe een tiran zich ook opwerkt tot heerser (verkiezingen, geweld of erfopvolging), het is nooit zijn goede bestuur dat zijn overheersing kan verklaren en ervoor zorgt dat hij die kan handhaven. Voor La Boétie blijken gezagsdragers zich altijd te onderscheiden door hun onbekwaamheid. Meer dan de angst voor straf, is het op de eerste plaats de gewoonte van het volk om onderdanig te zijn, die de voortdurende overheersing door een meerdere verklaart. Op de tweede plaats zijn het ideologie (die Marx opium van het volk noemt) en bijgeloof (propaganda), de middelen waarmee   onwetenden overheerst kunnen worden.

Machtspyramide met kruimels

Het 'geheim van elke overheersing' is dus: de overheersten medeplichtig maken aan hun eigen overheersing. Daarom werpt de tiran zijn hovelingen kruimels toe. Terwijl het volk gedwongen wordt om te gehoorzamen, hoeven de hovelingen dat niet te doen. Zij moeten alleen aan de verlangens van de tiran voldoen. Op die manier zijn zij nog onvrijer dan het volk en kiezen dus zelf voor hun onderdanigheid. Zo ontstaat er een machtspiramide: de tiran overheerst vijf mensen, die dat op hun beurt met honderd andere doen, die vervolgens duizend mensen overheersen. Hoe minder de hovelingen zich met hart en ziel aan een tiran overleveren, hoe zwakker die piramide wordt. En zo raakt de tiran heel zijn verworven macht weer kwijt.

Vogels blijven zitten als hun  kooi open gaat...

De belangrijkste reden waarom mensen vrijwillig onderdanig zijn, is omdat zij nooit vrijheid hebben gekend en 'gewend zijn aan onderworpen zijn'. La Boétie verwoordt dat in zijn 'Vertoog' als volgt: 'Mensen die onder het juk zijn geboren, die in slavernij zijn gevoed en opgegroeid en niet vooruit kijken, stellen zich tevreden met te leven, zoals zij nu eenmaal zijn geboren en denken dat zij geen andere vermogens en rechten hebben, dan zij bij hun geboorte hebben aangetroffen; zij beschouwen de toestand waarin zij zijn geboren als hun echte natuur'.

Laf en Lui

De tweede reden is dat mensen onder tirannen 'laf en slap' worden. Onderworpen mensen missen vuur en strijdlust om het gevecht aan te gaan. Zij vechten niet meer voor een zaak, maar omdat ze moeten. Dat verlangen om te winnen is hen ontnomen. Tirannen proberen die lafheid te stimuleren en de mensen dom te houden met 'brood en spelen' .

Vazallen

De laatste reden is zonder twijfel de belangrijkste, want daardoor wordt ons de bron en het geheim van de overheersing onthuld, 'de pijlers en het fundament van elke tirannie'. De tiran wordt gesteund door een aantal getrouwen, die het hele land onder de duim houden. Die mensen worden aangesteld door de tiran om 'de handlangers van zijn wreedheden te zijn' of hebben zich gewoon aan de tiran opgedrongen om hem te manipuleren. Die getrouwen hebben op hun beurt weer anderen onder zich die hen gehoorzamen. Van die laatsten zijn dan ook weer andere mensen afhankelijk, die door hen een hoge positie hebben verkregen. Aan hen is het bestuur over de provincies toegekend of 'het beheer over de penningen'. Die penningen worden hen geschonken 'zodat zij hen, door middel van hun hebzucht of hun wreedheid, in hun macht houden en zodat zij dat in de praktijk brengen en verder zoveel kwaad aanrichten, dat zij zich alleen in de schaduw van hun meerderen kunnen handhaven en alleen maar dankzij hun bescherming boven wet en strafvervolging staan'.

Boeren hebben nog vrijheid

De hele wereld is één enorme tirannie. De mensen die onder in de piramide zitten, de boeren en arbeiders, zijn in zekere zin 'vrij': zij voeren opdrachten van hun meerderen uit en doen de rest van hun tijd dingen die ze plezierig vinden. Maar 'is de nabijheid zoeken van een tiran soms iets anders dan zich van de vrijheid verwijderen en bij wijze van spreken, met twee handen de onderdanigheid naar zich toehalen en omarmen?' Met andere woorden, mensen die zich onder aan de ladder bevinden, zijn gelukkiger en in zekere zin 'vrijer', dan degenen die hen behandelen als ' dwangarbeiders of slaven'.

Deze eeuwenoude klassieker uit de politieke literatuur blijft een absolute aanrader.

Dr. Jos Verhulst schreef een nieuwe inleiding, en Dr. Frank van Dun een nawoord.

Je kan het boek hier downloaden of bestellen:

http://democratie.nu/algemeen/varia/nieuwe_publicatie_vertoog_over_de_vrijwillige_slavernij.html

Foto: Graffiti in Geneve 2007 "vrijwillige onderwerping".